SARDIÑAS E PAN

SARDIÑAS E PAN

Foi aló polo mes de Xullo do ano pasado, facendo senda polo litoral da Costa da Morte entre Brañas Verdes e Arou preto de Camelle, perdinme.

Despois de varias horas de camiñar e de buscar indicacións nun vello mapa, só o mar a miña esquerda, e o monte á dereita eran ás miñas únicas referencias.

Cheguei a un lugar no medio da nada, e nel vin xusto diante de min un neno duns oito ou nove anos, que ollábame coa curiosidade dun experto que agarda lle fagan a pregunta obvia.

―Pequeno coma se chama isto ?

―Santa Mariña, ― respondeume coa seguridade de quen coñece o territorio―.

― E onde está concretamente?

― En España!

Quedei un segundos desconcertado. A referencia global indicaba co neno tiña madeira de economista do macro...

Sorrín, para demostrarlle unha seguridade que non tiña, e retruqueille: Queda moi lonxe Camelle?.

― Non, estalle preto.

― Ese preto teu canta distancia é? ―apunteille con certa prevención.

―Pouca!

O neno nin se comprometía, nin aclaraba moito.

Quizabes, pensei entón, chegará a seren un boi político, deses que non defraudan porque prometen pouca cousa. Deses que teñen un gran talento natural, non polo que din, senón polo que saben que deben calar.

Sostiña entrementres o raparigo a miña mirada coa firmeza do que se sabe superior no seu medio.

―Hai casas cerca de aquí ?.

―Si!

― E, nesas casa vive xente, pregunteille xa como un parvo...

―Si!. Viven os meus pais.

―Pódesme levar xunto a eles?

―Poder podería, pero teño un traballo que facer...

O raparigo tiña traballo, e o traballo xa se sabe era para el mais serio ca miña investigación por pescudar onde raios estaba; en xeral a investigación no é un traballo en “España”, logo, cavilei, nada que reprocharlle o neno...

― Pódesme indicar por onde queda casa dos teus pais? ― pregunteille medio desacougado pola situación, e pola a fame e a sede que sentía...

De mala gaña sinalou unha dirección co seu dedo índice. E liscou correndo cara o mar.

Seguín a dirección encomendándome a San Cristovo patrón dos camiñantes, e o pouco distinguín unhas vivendas, unha vaca pastando, e unha velliña sachando nunha pequena guicha empinada...

Boas tardes teña vostede señora, que vaca tan bonita, Deus lla conserve; díxenlle co mellor sorriso que puiden.

― Boas tardes, e vostede co vexa e lle dea saúde tamén... ―respondeume de xeito moi correcto e cortés.

Mire, expliqueille, perdinme e vou a pé camiño de Camelle, pódeme informar por onde debo coller para chegar aló?...

― E logo, de onde ven?

Xa empezamos cos requilorios, pensei, que terá que ver de onde veño, co que lle preguntei...

―Veño de Compostela!

― E viría en coche non?

― Si, vin en coche.! Deixáronme no cabo Vilán, e agardan por min en Camelle.

― E logo non coñece estas parroquias?.

Estiven a piques de darlle a resposta equivocada. Contívenme prudentemente e cambiei de estratexia...

― Teño amigos e familia en Cee os que veño de visitar, e decidín dar unha volta por aquí para coñecer esta zona...

― E logo de quen ven sendo vostede en Cee?

Expliqueillo de paseniño , e xa posto a elo nomeeille un fato de amigos daquela vila como garantía de estar ben relacionado.

―Veña comigo. ― Recolleu co adival a vaca, e púxose a camiñar cara a súa casa.

Un mozo asaba alí sardiñas nunha grella ; o verme chegar acompañado da señora, que segundo souben despois era a súa sogra, ofreceume sen mais unhas sardiñas enriba dun enorme anaco de pan de centeo, e mais unha cunca chea de viño tinto.

Emocionoume o agasallo. Non sei moi ven si ese sentimento se debeu a hipoglucemia que tiña, debida a fame, ou pola xenerosidade de dar de comer a un famento perdido,ou un perdido famento.

O caso e que me vin obrigado a agradecerllo, e mais a eloxiarlle o pan e as sardiñas.

―Que rico estalle este pan de centeo e as sardiñas!. E o mellor que comín en moito tempo. E non lle mentía, pois levaba mais de medio día sen botar un só bocado.

Non me respondeu directamente, pero aclaroume pedagoxicamente a súa situación , e mais de paso, a miña.

― Eu, sonlle natural dunha aldea de Vimianzo, casei para esta casa; aló, na miña terra e fai anos, cando eramos rapaces, dicíannos os maiores cando chegaba o peixe fresco dende a costa: “neno como pan cas sardiñas”!.

― Os de aquí, e ata Fisterra, segundo conta a miña sogra dicían: “neno come sardiñas co pan”!..

―A vostede non hai que chamarlle a atención por ningunha das dúas cousas... Da gusto velo devorar nelas e no pan!

―Camelle estalle a dez minutos de aquí, eu teño que ir aló despois de cear, se desexa mais viño e sardiñas non se reprima, logo se quere o levo a vila...

Diante desa nova proposta gastronómica sentinme estimulado, e non me contiven nada de nada...

Cheguei a Camelle cando anoitecía, canso, moi ben nutrido, cheirando a peixe desde lonxe, contento de terme perdido nas terras de Santa Mariña, e de dar con tan boa xente.

FELICIANO PATEIRO

FELICIANO PATEIRO

Feliciano amigo de vellos refráns e mariñeiro de oficio, traballou ata a súa xubilación en varias compañías estranxeiras, tanto de buques mercantes como nas plataformas petrolíferas.

Cultivouse - como di el - lendo a bordo dos barcos durante anos, a enciclopedia Océano que mercara en México por uns vinte pesos, esa foi a súa única fonte cultural e de lecturas, ademais de visitar mais de trinta países e centos de cidades: “ viaxar foi a parte mais importante da miña educación, porque quen non sal nunca da súa terra, só ten un xeito de pensar e facer as cousas, e non coñece o que se fai e se cavila por aí afora”.

Feliciano ten dúas teimas: o seu agarimo polo mar, e a xenreira cas mulleres- por mor dun fondo desengano - culpa segundo manifesta, dun compañeiro desleal que lle roubou o amor da súa vida.

Chegoume a dicir un día que todas as mulleres “eran o segundo error de Deus”, citando a Nietzsche sen sabelo quizabes.

― Non o sabía pero que mais dá ―me dixo ― cando lle apuntei a orixe da cita.

―Non ves que todos andamos a roubar e repetir o que xa dixeron ou escribiron outros antes ca nos... Especialmente vos, os políticos. E mentres roubedes só palabras toda vai ben.

― Eu manteño pola miña experiencia aquelo que din os mais vellos : da muller, do vento e do mar, non te podes fiar... E agora nin dos bispos nin dos banqueiros.

O “Pateiro” xubílose, e pasea pola Ría de Arousa nunha dorna pintada de domingo a que chama Sabela en honor a súa nai, “a única muller boa que coñecín”.

Miña intención era facerlle dende hai tempo unha entrevista, na que me contara a súa experiencia persoal dos seus viaxes en procura de traballo, que lle obrigaban a relacionarse, falar e convivir a bordo con alemáns, holandeses, ou noruegueses.

Invitoume esta fin de sema a dar unha volta na dorna e aceptei de bo grado.

― Non para ir pescar, senón para que te sintas arrolado pola mar, como no colo das naiciñas, e tomes notas relaxadas desa trapallada de entrevista que me queres facer.

Merquei por levar algún agasallo, un pouco de queixo, pan e viño; unhas latas de bocartes e, un sombreiro de palla para coidarme do inexistente sol.

As oito e media da maña embarcamos desde o peirao de Palmeira.

As nove xa estabamos no medio da ría de Arousa.

Desde esa posición os pobos parecían ordenados, ben encaixados, bonitos... fíxenllo saber e contestoume coa perspectiva do viaxeiro filosofo :

― A distancia e moi boa para a imaxinación, a pintura e a política...a medida que te acercas as cousas e as persoas, descobres o mal que se levan moitas delas en relación co que coidabas de lonxe.

Entreille a saco sen mais voltas, e pedinlle me contara como eran aqueles viaxes seus, desde Galicia ata os portos de embarque europeos.

― Nada que recorde con mais alegría e bote mais en falla que aqueles bos tempos pasados. Eses recordos son mellor riqueza que teño, porque cartos non fixen, e a miña pensión este goberno estáma a escarallar.

―A cousa era ben doada daquela, dous ou tres compañeiros axustabamos un taxi en Ribeira, que tiña a obriga de nos levar ata o mesmo peirao de destino.

―Polo camiño faciamos algunhas cousas que nin te conto, e gozabamos dunhas boas vacacións turísticas o noso xeito.

― Parabamos a xantar e beber cando nos petaba, como fan de sempre os ricos.

―Nada mais chegar a porto do embarque despedíamos o taxista,dabámoslle unha boa propina, subiamos a bordo, cada quen o seu barco, e acabouse a historia.

Utilizabades moi pouco o avión...?

― Iso veu anos despois, era mais aburrido co carallo e por riba pasabamos medo a cachón.

―Chegabas a cidade do embarque nunhas horas; alí collías un taxi do país que te levaba ata o barco; deste xeito rematouse o viaxar vivindo o camiño, e acabáronse as risas e as foliadas xunto cas xentes deses países.

Que tal vos entendiades no caso de preguntar algunha cousa?

― A cousa non tiña moito aquel; os cartos son os cartos, a cervexa, a alegría e igual en todas partes, todos son mais ou menos veciños nestas cousas...

―Cando viaxabamos en avión, o chegar o aeroporto collías un taxista daqueles, que son mais ou menos coma os de Ribeira, e dicíaslles : veciño, lévame a esta dirección do porto, dirección que levabas escrita nun papel... levábate axiña e xa esta!.

Si pero logo cando chegabas o pe do barco, como amañabas?

―Pois coma ía facer, tes cada pregunta, chamaba a calquera mariñeiro de a bordo desde o embarcadoiro : veciño, son un compañeiro, avisa o capitán que teño que entregarlle a cartilla de navegación !. E ca mesma subía a bordo co macuto.

―O pouco chegaba o capitán; eu presentábame, explicáballe de onde viña, de quen era eu e mais o meu oficio, a miña experiencia noutros barcos, e logo entregáballe a cartilla de navegación e uns documentos da armadora, acabábase así o conto, e a traballar.

Polo que me dis supoño cos capitáns era galegos, non si?

―Os capitáns que eu coñecín daquela eran alemáns, holandeses, daneses, ou noruegueses...

Logo, me queres dicir como te entendías con eles para darlle tantas explicacións?.

― Ti pareces parvo, como queres que me entendera, en galego!

Calei avergoñado. Xantamos os bocartes, e bebinmos un albariño pasable.

Feliciano sorrindo estrañamente botoume na dorna unha cantiga alamana que soaba moi ben,  e aínda que eu non sei alemán, cantaruxei  a música como se fai co himno español...

A PARTEIRA DE BOIMIL

                                                A PARTEIRA DE BOIMIL

Cóntame o Sr. Norberto, nonaxenario intelixente e con moito mundo recorrido, que un dos problemas que hoxe temos en boa medida esquecido, - uns por non ter memoria histórica algunha e outros por ter desaparecido xa -, é, non recordar como se vivía na nosa Terra fai unhas poucas decenas de anos.

Por esa razón, dime, non se defende agora como debera, o que se ten mellorado nos case corenta anos últimos, porque a maioría dos mozos de hoxe nunca tiveron que loitar por conseguilo e, parécelles a eles e a moita xente mais, que o que se logrou foi o natural e deuse polo simple paso do tempo, ou produciuse pola bondade innata dos poderosos.

Recórdame Norberto que daquela, as pensións eran inexistentes ou tan cativas que mataban de fame os seus destinatarios; a ausencia dunha sanidade universal, publica e gratuíta, arruinaba as familias menos podentes no caso de enfermar; a incomunicación entre cidades e pobos era o normal pola carencia de accesos; a falla case total de equipamentos e infraestruturas eran a tónica xeral; existían unha ruín rede de escolas no rural e, nas que a maioría dos alumnos apenas chegaban a aprender a ler e coñecer as catro regras; alimentabámonos moi mal...e a única saída laboral digna para moitos cidadáns era a emigración.

Pregunteille a Norberto pola sanidade e a saúde daquela, - por centrar a conversa nun asunto preocupante hoxe por mor da privatización e do copago- , pedíndolle me relatase o mais salientable que el recordara en relación cas enfermidades na aldea na que vivira, e dicir, asuntos como: quen atendía os doentes do concello; quen axudaba a traer o mundo ós meniños; ou cales eran os remedios terapéuticos mais utilizados...?

Atendía os nacementos, me di, a señora Manuela, a parteira, e o facía en varias parroquias do arredor.

―Era unha muller que non sabia ler nin escribir e que tivera tres fillos de Raul da Ponte, outros dous de Chao da Crus, e un mais que morreu o nacer.

―Non sei se foi de tanta practica propia ou por outras razóns, pero o caso é que ela era a requirida, cando se poñía de parto calquera muller.

―Chegaba esta muller as casas ó lombo dunha burra chamada Loliña, e comentaba sempre que, “de burra abaixo non hai mellor besta para se desprazar polos rueiros”.

―Mandaba a Sra. Manuela recoller os da casa unha gavela de toxos, e lles prendía lume na lareira.

―Poñía espida a parturenta de costas ó fume pero moi preto del, e dáballe a beber unha cunca moi quente de leite con mel e unhas herbas. Con aqueles remedios, dicía ela, ou paria, ou se era unha falsa alarma, se detiñan as contraccións.

―Nese último caso deixaba dito, que estaría atenta para cando fora en serio a cousa, e marchaba.

―Si a criatura viña de cu, enchía as mans de aceite e dáballe a volta o pequeno axiña; mellor non che explico como...

―Manuela curaba tamén as cataratas con un pelo de porco bravo que primeiro fervía en auga, e logo introducía no ollo do afectado.

―Quedaba o pelo en forma de asa colgando do ollo e, despois duns días, dáballe uns golpes na caluga o doente,e con moi coidado arrincaba a catarata enteira.

¡ Non fallaba!.

―Facía tamén Manuela de compoñedora, e cando algún veciño rompía unha perna ou mancaba un brazo, colocaba o oso no seu lugar exacto, botáballe vinagre de viño o membro, e logo preparaba unha masa con centeo que facía de escaiola na extremidade superior ou inferior; agardaba a que a masa endurecese e, logo mandábache descansar ca recomendación de ter a perna ou o brazo en determinada posición de quince a trinta días, de acordo ca gravidade da fractura.

―Despois de aquela cura visitaba o enfermo tres veces a sema para controlar a súa recuperación, charlar un pouco con el, e xantar ca familia como pago polos servizos prestados.

Logo de escoitar a Norberto, comprendín mellor de onde sacaba Cunqueiro algúns dos persoeiros da súa Escola de Menciñeiros.

E tamén imaxino cal foi a orixe remota do copago sanitario.